خوشه های صنعتی

خوشه های صنعتی

در کلی‌ترین حالت، یک خوشه یا یک کلاستر مجموعه‌ای از اجزایی است که بطور مستقل از یکدیگر کار کرده و توسط یک واسط برای هماهنگی و همکاری مجتمع شده‌اند. این تعریف در مورد سامانه‌های زیستی، اجتماعات انسانی، مجموعه‌های اتمی و ساختارهای کامپیوتری صادق است.

[1396/03/17-17:41 ]
امروزه در اکثر کشورهای دنیا بخش قابل ملاحظه‌ای از فعالیت¬های اقتصادی توسط شرکت¬های کوچک و متوسط انجام می‌شود و با توجه به اینکه این شرکت¬ها مسائل و مشکلات خاص خود را در ورود به عرصه رقابت پیدا می‌کنند، دولت¬ها با تدایبر مختلفی همواره به فکر حمایت منطقی از این شرکت¬ها برمی آیند تا رقابت پذیری آنها را به گونه‌ای بالا ببرند که توان رقابت در بازارهای رقابتی دنیا را به‌دست آورند.یکی از روش¬هایی که بنا بر مطالعات انجام شده در اکثر کشورهای دنیا تجربه موفقی در افزایش توان رقابتی شرکت¬های کوچک و متوسط از خود برجای گذاشته، خوشه سازی این شرکت¬ها بوده است. حدود دو دهه است كه توسعه صنعتي مبتني بر خوشه ها، بعنوان يك استراتژي نوين مورد توجه برنامه ريزان و سياستگذاران در كشورهاي صنعتي و در حال توسعه مي باشد. سازمان¬هاي بين المللي همچون UNIDO,ILO و بانك جهاني نيز طرح¬هاي متعددي را از طريق توسعه خوشه هاي صنعتي در كشورهاي مختلف اجرا و حمايت كرده اند.به‌طور كلي، خوشه صنعتی عبارت است از مجموعه‌اي همگن از صنايع كه در مناطق جغرافيايي به‌سبب وجود مزيت-هاي خاص و يا سرمايه‌هاي قوام‌يافته اجتماعي چون فن و مهارت، با اهداف اقتصادي شكل گرفته و همكاري توأم با رقابت با يكديگر دارند. آنچه که اهمیت خوشه‌ها را در ایران دو چندان می‌کند این است که در زیر بخش¬های صنعت ایران بیش از 94 درصد مؤسسات و شرکت¬ها را بنگاه‌های کوچک و متوسط تشکیل می‌دهند که عموماً به صورت منفرد فعالیت می‌کنند و همواره با مشکلات و مسائل مختلف درگیرند. هر چند این گونه شرکت¬ها حدود 30 درصد از ارزش تولیدات صنعتی را ایجاد می‌کنند، لیکن از لحاظ اشتغال سهم مهمی از فرصت¬های شغلی را (حدود 56 درصد) تأمین می‌کنند.توجه و شناسايي ظرفيت هاي منطقه اي شكل دهي خوشه هاي صنعتي گامي مهم در جهت توسعه منطقه اي و پيشرفت صنعتي كشور به شمار مي رود. گامي كه اگر به درستي برداشته شود، نه تنها در توسعه مناطق مختلف صنعتي در گوشه و كنار كشور و شكوفايي اقتصاد و صنعت مناطق منجر خواهد شد، كه باعث رشد و فعال شدن ساير صنايع و بازار ها در هر منطقه نيز مي گردد. از اين رو شناخت صنايع فعال در هر منطقه و فرصت هاي رقابت مي تواند زمينه مناسبي براي توسعه خوشه‌ها فراهم كند. اين شناخت با توجه به تعداد بنگاه هاي فعال در هر بخش به نسبت ساير مناطق، در صد نيروي كار دريك صنعت به كل نيروي كار و ... مي تواند حاصل شود. در کشور ما نيز در سالیان اخیر توجه ویژه‌ای به اين راهبرد از سوی دولت صورت گرفته است، به طوری که در ماده ۳۹ قانون برنامه چهارم توسعه كشور، توسعه خوشه‌هاي صنعتي مورد تاكيد قرار گرفته‌است و قرار است در سال جاری 5/4 میلیارد تومان اعتبار برای توسعه طرح خوشه‌های صنعتی اختصاص یابد. اما فقدان الگوي بومي و نبود يك تجربه عملي متناسب با ساختارهاي فرهنگي،اجتماعي و اقتصادي در كشور، توسعه خوشه‌هاي صنعتي را با ركود مواجه كرده است.هم اکنون سازمان صنايع کوچک متولی اين امر در سطح دولت می‌باشد و در راستای یکی از مأموریتهای خود با هدف شناسایی و توسعه خوشه های کسب و کار کشور، دفتر خوشه های کسب و کار را از نیمه دوم سال 1380 دایر نمود. بر اساس گزارش¬ها اين سازمان با توجه به فعاليت هاي انجام يافته در راستاي تهيه نقشه كشوري خوشه هاي صنعتي در سطح كشور 115 خوشة صنعتی شناسايي‌شده و در هر استان تقريباً 2 يا 3 خوشه در مرحلة مطالعات و بعضاً پياده‌سازي به‌سر مي‌برند. در كشور ما، موفقيت تلاش¬هاي انجام شده در زمينه این نوع همکاری¬ها، مستلزم توجه به دو موضوع مهم يعني اجراي دقيـق فرآيند برنامه ريزي استراتژيك با توجه به نوع این همکاری و ساختار سازماني متناسب است. كه در غير اين صورت عملكرد این مجموعه‌ها از بازدهي مناسبي برخوردار نبوده و نتيجه چندان مطلوبي به همراه ندارد.از سوی ديگر توجه به امر گسترش بنگاه‌هاي كوچك، زودبازده و كارآفرين به عنوان يكي از محوري‌ترين برنامه‌هاي توسعه اقتصادي نيز از فرصت هايی است که زمينه را برای گسترش امر خوشه‌سازی بیش از پيش تسهیل می‌کند. نکته قابل توجه آنکه به علت عدم آشنایی برخی صنعتگران، کارشناسان و سایر دست اندرکاران حوزه صنعت کشور با اشکال مختلف همکاری بین بنگاهی بویژه اشکال متاخر مورد استفاده در صنعت بعضا در مقاطع زمانی مختلف بدون در نظر گرفتن سایر مدل های همکاری از جمله هولدينگ، پيمانکاری فرعی و گروه‌های صنعتی تاکید ویژه بر مدل خوشه‌های صنعتی باعث می‌شود موارد شکل گرفته در قالب سایر مدل¬ها نیز به عنوان خوشه معرفی شود. لذا یکی از وظايف مهم برعهدة متخصصین و افراد آموزش دیده در این زمینه اين است كه سعي كنند مفاهيم غلطي كه در مورد خوشه‌ها وجود دارد، را تصحيح كرده و جلوي نشر آن‌ها را بگيرند. از سوی دیگر انتخاب عامل توسعه از میان سرمایه‌گذاران صنعت و یا افراد فاقد تحصیلات مرتبط بدون توجه به معضلات اجتماعی ناشی از این امر و بر خلاف تاکید سازمان¬هایی مانند یونیدو بر عدم ذینفع بودن عامل توسعه از جمله معضلاتی است که توسعه خوشه‌های صنعتی را تهدید می‌کند.در ايران تا كنون بحث خوشه هاي صنعتي توسط سازمان صنايع كوچك و شهرك¬هاي صنعتي ايران پيگيري شده است و براساس آخرین گزارش¬ها (1393) 388 خوشه کسب و کار در کل کشور شناسایی شده است که از این تعداد مراحل توسعه 47 خوشه به اتمام رسیده است و پروانه اتمام پروژه برای آنها صادر شده است، 35 پروژه در حال پیاده سازی و 8 پروژه توسعه خوشه ای در مرحله انعقاد قرارداد می باشند. از جمله خوشه هاي پيشرو در اين امر مي توان به خوشه صنعتی ادوات كشاورزي جويبار، خوشه صنعتی صادراتي زعفران استان خراسان، خوشه عرقيات و گلاب ميمند استان فارس، خوشه تجهيزات نفت و گاز استان خوزستان، و خوشه نساجي يزد اشاره نمود .به منظور کسب اطلاعات بیشتر به تارنمای اطلاع رسانی، آموزشی و مدیریتی خوشه های کسب و کار ایران به آدرس www.bcdm.ir مراجعه نمایید.